به گزارش آیندگان؛ در گزارش نیویورکتایمز تصویری از یکی از بحرانیترین مقاطع جمهوری اسلامی در سالهای اخیر ارائه شده است: همزمانی ناآرامیهای داخلی با تهدید فزاینده حملات خارجی از سوی اسرائیل و ایالات متحده.
مقامهای ارشد ایران در جلسات خصوصی اذعان کردهاند که نظام عملاً وارد «حالت بقا» شده است؛ وضعیتی که در آن نه ابزار مؤثری برای مهار فروپاشی اقتصادی دارند و نه راهبردی روشن برای کاهش تنشهای خارجی.
اعتراضات اخیر که با اعتصاب بازاریان آغاز شد و به شهرهای کوچک، مناطق فقیرتر و دانشگاهها گسترش یافت، اگرچه هنوز به گستردگی خیزشهای ۱۳۹۸ و ۱۴۰۱ نرسیده، اما دستگاه حاکم را بهشدت نگران کرده است. همزمان، اظهارات تهدیدآمیز دونالد ترامپ و حمایت علنی مقامهای اسرائیلی از معترضان، نگرانی از تکرار حملات نظامی به ایران را تشدید کرده است؛ بهویژه در شرایطی که اسرائیل پیشتر حملاتی مستقیم به زیرساختهای هستهای ایران انجام داده بود.
فصیحی مینویسد اقتصاد ایران زیر فشار تحریمهای آمریکا، بازگشت تحریمهای سازمان ملل، فساد و سوءمدیریت، به نقطهای رسیده که خود به موتور اصلی نارضایتی اجتماعی بدل شده است. تغییر رئیس بانک مرکزی و اصلاحات محدود ارزی نتوانسته بحران را مهار کند و توافق هستهای نیز در بنبست قرار دارد.
در این میان، شکاف در رأس قدرت آشکارتر شده است: مسعود پزشکیان بر لزوم شنیدن صدای مردم تأکید میکند، در حالی که آیتالله علی خامنهای معترضان را «اغتشاشگر» میخواند. به روایت نیویورکتایمز، این تلاقی بحران داخلی و تهدید خارجی، جمهوری اسلامی را در موقعیتی قرار داده که پیامدهای آن میتواند سرنوشتساز باشد.
در ادامه، ترجمه کامل گزارش فرناز فصیحی را که با تیتر اصلی «Iran’s Dual Challenge: Unrest at Home, Threat of Strikes From Abroad» روز ۴ ژانویه ۲۰۲۶ در نیویورک تایمز منتشر شده است را بخوانید؛
دولت ایران در سالهای اخیر با توسل به زور، موج پس از موج اعتراضات سراسریِ بهچالشکشندهِ حاکمیت خود را پشت سر گذاشته است. اما برای نخستین بار، حاکمان کشور با چالشی پیچیدهتر روبهرو هستند: رشد ناآرامیهای داخلی در کنار تهدیدی نظامی از خارج.
به نظر میرسد دولت در رسیدگی به هر دو بنبست خورده است؛ نه راهبرد روشنی برای معکوس کردن فروپاشی اقتصادیِ محرک اعتراضات دارد و نه نشانهای دیده میشود که رهبران ایران حاضر باشند امتیازهایی در برنامه هستهای بدهند که برای راضی کردن اسرائیل و ایالات متحده و دور کردن خطر دور تازهای از حملات کافی باشد.
اعتراضات یک هفته است که ایران را به تلاطم کشانده است. هرچند به اندازه و دامنه دو خیزش بزرگ پیشین — یکی در سال ۲۰۲۲ به رهبری زنان و دیگری در سال ۲۰۱۹ که با افزایش قیمت بنزین آغاز شد — نرسیده، اما مقامهای ارشد را بهشدت نگران کرده و واکنشی سریع از سوی ایالات متحده و اسرائیل برانگیخته است.
رئیسجمهور ترامپ تهدید به مداخله کرد و در پستی در شبکههای اجتماعی در روز جمعه گفت اگر ایران «معترضان مسالمتجو» را بکشد، ایالات متحده به یاری آنان خواهد آمد و افزود: «ما قفل کردهایم، مسلح و آمادهایم.»
وزیر خارجه اسرائیل و چند مقام دولتی دیگر به حمایت از معترضان سخن گفتند. گیلا گملیئل، وزیر نوآوری، علم و فناوری اسرائیل، در ویدئویی که پنجشنبه در شبکههای اجتماعی منتشر کرد، گفت: «اسرائیل در کنار شماست و از شما به هر شکل ممکن حمایت میکند.»
روز شنبه، ارتش آمریکا به ونزوئلا، یکی از نزدیکترین متحدان جمهوری اسلامی، حمله کرد و رهبر این کشور، نیکلاس مادورو، را بازداشت کرد. در یک کنفرانس خبری که آقای ترامپ گفت واشنگتن قصد دارد در آینده نزدیک اداره این کشور آمریکای جنوبی را بر عهده بگیرد، وزیر خارجه، مارکو روبیو، گفت دیگر کشورها باید از این رخداد عبرت بگیرند.
رهبران و چهرههای سیاسی ایران مضطرب و شوکه به نظر میرسند. پیامدهای این تحولات برای تهران را نمیتوان دستکم گرفت.
علی قلهکی، مفسر تندرو در ایران، در گفتوگویی تلفنی گفت وضعیت وخیم اقتصاد نقشی محوری در سقوط رهبران در هر دو کشور ونزوئلا و سوریه داشته و گردابی از نارضایتی عمومی و فرسودگی نیروهای امنیتی ایجاد کرده است. او گفت: «درس برای ایران این است که باید نهایت احتیاط را به خرج دهیم تا همان سناریو اینجا تکرار نشود. وقتی پلیس ضدشورش، نیروهای امنیتی و ارتش برای گذران زندگی خود دچار مشکل باشند، خطوط دفاعی فرو میریزند.»
به گفته سه مقام ایرانی آشنا با رایزنیهای دولتی که به دلیل طرح مسائل حساس نخواستند نامشان فاش شود، پس از تهدید آقای ترامپ به حمله به ایران، شورای عالی امنیت ملی — نهاد مسئول امنیت داخلی و خارجی — شب جمعه جلسهای اضطراری در ساعات پایانی شب برگزار کرد تا درباره مهار اعتراضات با خشونت کمتر، بهمنظور جلوگیری از تشدید خشم عمومی، گفتوگو کند. آنان همچنین میخواستند خود را برای احتمال حملات نظامی آماده کنند.
این سه مقام گفتند همزمان با تداوم اعتراضات، مقامهای ارشد در نشستها و گفتوگوهای خصوصی اذعان کردهاند که جمهوری اسلامی به «حالت بقا» رانده شده است. به نظر میرسد مقامها ابزار چندانی برای مقابله با هیچیک از دو چالش فوری در اختیار ندارند: اقتصادی رو به سقوط که ناآرامی میزاید، و تهدید تشدید درگیری با اسرائیل و ایالات متحده. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، در هفتههای اخیر بارها این واقعیت را علناً بیان کرده و در مقطعی اعلام کرده بود که برای حل مشکلات متعدد ایران «هیچ ایدهای» ندارد.
پزشکیان پنجشنبه، در نخستین سخنرانی عمومی خود از آغاز اعتراضات، گفت: «هر سیاستی در جامعه که ناعادلانه باشد محکوم به شکست است. بپذیرید که باید به حرف مردم گوش بدهیم.»
اقداماتی که دولت تاکنون برای رسیدگی به گرفتاریهای اقتصادی کشور انجام داده، مانند تغییر رئیس بانک مرکزی و اعلام تغییرات در سیاست ارزی، دستاورد اندکی داشته است. ترمیم واقعی اقتصاد مستلزم تغییرات بزرگ سیاستی است که به توافق هستهای با واشنگتن برای رفع تحریمها و نیز برخورد با فساد منجر شود. به نظر میرسد دولت ایران یا از انجام چنین گامهایی ناتوان است یا تمایلی به برداشتن آنها ندارد.
تحلیلگران میگویند مشکلات کشور در هم تنیدهاند. اقتصاد بهشدت از تحریمهای آمریکا بر فروش نفت و مبادلات بانکی بینالمللی آسیب دید؛ تحریمهایی که در سال ۲۰۱۸ و پس از خروج آقای ترامپ از توافق هستهای با تهران اعمال شد. پس از آنکه شورای امنیت سازمان ملل در سپتامبر تحریمها را بازگرداند، ارزش پول ملی ایران باز هم سقوط کرد. فساد گسترده و سوءمدیریت نیز نقش داشته است.
بر دشواریهای ایران، تداوم درگیری با اسرائیل نیز افزوده شده است. اسرائیل دست به ترورها و انفجارهایی زده که ساختارهای هستهای و نظامی را هدف گرفتهاند، در حالی که ایران گروههای شبهنظامی در لبنان، غزه و کرانه باختری را مسلح و تأمین مالی کرده است.
اسرائیل در ماه ژوئن حملهای غافلگیرانه به ایران آغاز کرد که به درگیری ۱۲روزهای انجامید و با بمباران و وارد آمدن خسارات سنگین به تأسیسات هستهای ایران توسط ایالات متحده پایان یافت. به گفته همان سه مقام آشنا با گفتوگوهای دولتی، در هفته گذشته نگرانیها افزایش یافته که اگر بیثباتی داخلی ادامه یابد، اسرائیل این را فرصتی برای حمله دوباره ببیند. اظهارات آقای ترامپ و مقامهای اسرائیلی بر این نگرانیها افزوده است.
به گفته دو مقام آشنا با جزئیات نشستها که مانند برخی دیگر از مصاحبهشوندگان این گزارش به دلیل نداشتن مجوز سخن گفتن علنی خواستار ناشناس ماندن شدند، پزشکیان هفته گذشته دو نشست اضطراری با کمیته مشاوران اقتصادی خود برگزار کرد و از آنان راهنمایی و نکات مکتوب برای سخنرانیها در صورت تشدید بحرانها خواست. برخی مشاوران پیشنهاد دادند که پزشکیان در سخنرانیهای عمومی، تقصیرها را منحرف کند و به ساختار دوگانه قدرت در ایران اشاره کند؛ ساختاری که در آن تصمیمهای کلیدی توسط رهبر عالی اتخاذ میشود.
روز شنبه، آیتالله علی خامنهای موضعی سختگیرانهتر از رئیسجمهور گرفت و در سخنرانی عمومی گفت «اغتشاشگران باید سر جای خود نشانده شوند» و دشمنان خارجی را مسئول کاهش ارزش پول ملی و دیگر مشکلات اقتصادی دانست. با این حال، اذعان کرد که بازاریان تهران حق دارند به نوسان قیمتها اعتراض کنند.
دور کنونی ناآرامیها هفته گذشته با بستن مغازهها توسط همین بازاریان در اعتراض آغاز شد. با گسترش اعتصابها به شهرهای دیگر، دولت برای مهار وضعیت، تعطیلی سراسری چهارروزهای را اعلام کرد که یکشنبه پایان یافت. به گزارش ویدئوهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی و رسانههای ایرانی، روز یکشنبه بیشتر مغازههای بازار تهران همچنان بسته بود و گزارشهایی از اعتراضات پراکنده و حضور سنگین پلیس ضدشورش منتشر شد.
در چند روز گذشته، ناآرامیها در بسیاری از نقاط به درگیری بدل شده است؛ به استناد ویدئوهای منتشر شده در شبکههای اجتماعی، رسانههای ایرانی و سرویس فارسی بیبیسی، جوانان به ساختمانهای دولتی (حکومتی) حمله کردهاند، با نیروهای امنیتی درگیر شدهاند و خودروها، موتورسیکلتها و سطلهای زباله را به آتش کشیدهاند.
از سوی دیگر، نیروهای امنیتی معترضان را کتک زده و از گاز اشکآور استفاده کردهاند و در برخی ویدئوها از شهرهای غرب ایران صدای شلیک گلوله شنیده میشود. بر اساس گزارشهای رسانههای رسمی، گروههای حقوق بشری و تصاویر ویدئویی از مراسمهای تشییع، دستکم تاکنون ۸ معترض و دو مأمور امنیتی کشته شدهاند.
مهدی رحمتی، تحلیلگر ایرانی که به مقامها درباره راهبرد منطقهای مشاوره میدهد، در گفتوگویی گفت: «متأسفانه فکر میکنم دولت هیچ درک یا راهبردی برای وضعیت داخلی و فشارهای بینالمللیِ رو به افزایش ندارد.» او افزود: «انکار نمیتوان کرد که خشم خامی وجود دارد. یک نظریه این است که دارند اجازه میدهند معترضان خشمشان را تخلیه کنند، چون ما در نقطه انفجار قرار داریم.»
به گفته دو نفر آشنا با این نشست، عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، پنجشنبه بهطور خصوصی با برخی مدیران رسانههای وابسته به دولت دیدار کرد و بحران در حال شکلگیری را نبردی برای بقای حاکمیت جمهوری اسلامی و برای کشور توصیف کرد. آنان گفتند عراقچی به نمایندگان رسانهها گفته است چشمانداز مذاکره با واشنگتن در حال حاضر وجود ندارد و تصمیمگیری درباره تعامل با واشنگتن در اختیار او نیست.
یک هفته است که جمعیتها برای تخلیه خشم خود از دولت و درخواست پایان حاکمیت روحانیون اسلامی به خیابانها آمدهاند. اعتراضات عمدتاً در شهرهای کوچکتر و مناطق فقیرتر، و در پردیسهای دانشگاهی بوده است؛ جایی که مردم شعار «مرگ بر خامنهای» و «آزادی، آزادی» سر میدادند.
برخی نیز محکومیتی کلی از حکومت اقتدارگرا بیان کردند و شعار دادند: «مرگ بر ستمگر، چه شاه باشد چه رهبر»، به گفته فعالان و ساکنان داخل ایران.
اما در تهران، به استثنای بازار مرکز شهر، پردیسهای دانشگاهی و چند محله کارگری، شهر عادی به نظر میرسید، به گفته ساکنان و بر اساس ویدئوهای شبکههای اجتماعی. پیستهای اسکی شمال تهران مملو از گردشگران روزانه مرفه بود.
اعتراضات کنونی از نظر دامنه و اندازه به بزرگی خیزش ۲۰۲۲ نیست. ناآرامیهای آن زمان حول جنبش پیشرو حقوق زنان برای پایان دادن به حجاب اجباری شکل گرفت و چندین ماه ادامه داشت. با این حال، تظاهرات این بار نیز میتواند گسترش یابد و خشونتآمیزتر شود.
خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، روز شنبه گفت در استانهای غربی برخی اعتراضها شکل «هستههای سازمانیافته» و حملات «نیمهنظامی» به خود گرفته است. در یکی از این استانها، ایلام، این خبرگزاری گزارش داد که تحریککنندگان سلاح، تجهیزات سنگین و نارنجک دستی در اختیار داشتهاند. ویدئوهایی در شبکههای اجتماعی و رسانههای ایرانی جمعیتی را نشان میداد که با صورتهای پوشیده، در حالی که شعار «مرگ بر خامنهای» میدادند، تیراندازی هوایی با سلاحهای تهاجمی انجام میدادند.
در بیانیهای مشترک، ۱۷ فعال دموکراسیخواه ایرانی، از جمله نرگس محمدی، برنده زندانی جایزه نوبل صلح، و فیلمسازان جعفر پناهی و محمد رسولاف، از نیروهای امنیتی خواستند از حمله به معترضان خودداری کنند.
در این بیانیه آمده است: «تنها راه نجات ایران، گذار از جمهوری اسلامی است؛ مطالبهای که نه موقتی است و نه سرکوبپذیر.»